Bilten nou pran lapawòl

« Nou pran lapawòl », se yon zouti pou kontinye lit pou mas yo soti nan je wè bouch pe, pou moun sispann pale pou nou. Depi 1994, SAKS ap reyalize bilten sa a, kidonk lane 2012 la fè 18 lane depi “Nou pran Lapawòl” ap akonpaye mouvman kominikasyon popilè a kòm yon zouti edikasyon popilè. Bilten an soti chak 2 mwa.

1915-2015 : 100 lane okipasyon peyi DAYITI

JPEG - 20.3 ko

PATI RASIN kan pèp la.

Ak bòt ou byen san bòt, okipasyon an toujou la.

Se pa 100 lane depi meriken te debake nap make,men 100 tan depi yo okipe nou.

28 jwiyè1915, lame meriken debake nan peyi Dayiti sou pretèks pou mete lòd nan dezòd yo deside te genyen nan peyi a. Men twoub politik ki tap souke sosyete a te yon pretèks pou lame meriken rantre Ayiti anndan vant sistèm yo. Yo te pwofite chase Alman yo ki te kontwole komès la ak Franse yo ki te genyen finans lan nan men yo. Nou di twoub politik ki tap sekwe peyi a te yon pretèks paske bòt yanki yo te deja rantre nan abitid enperyalis yo, mache sou souverènte lòt peyi nan zòn nan. Deja nan lane 1831, yo debake Zile Malouin. Nan lane 1845, yo anvayi peyi Meksik kote yo chatre yon bon moso nan teritwa li ki tounen Tekzas jounen jodi a. Yo te kontinye menm zak sovaj sa a nan plizyè lòt peyi nan Amerik santral la tankou Nikaragwa, ak Karayib la tankou Kiba, ak Dominikani. Yo menm deklare Pòtoriko, se yon moso nan peyi yo menm jan ak Lanavaz, zile ki nan dlo teritoryal Ayiti. Yap aplike doktrin prezidan Monroe ‘’Amerik pou Ameriken yo”. Se yon libète prezidan ameriken sa te bay peyi li nan mwa desanm 1823.

Enperyalis la pa te vini konsa. Li te jwenn konplisite yon bon valè nan klas politik tradiysyonèl la, nan tiboujwazi entelektyèl ak oligachi a pou blese souverènte premye peyi ki kwape esklavaj nan epòk pa nou an. Men yon lòt kote, mas popilè yo sitou peyizan ti mouchwa tè yo te asepte dabò direksyon Chalmay Peral epi apre okipan yo te asasine li, answit sou kòmannman Benwa Batravil pou konbat anvayisè yo. Ak anvayisman Dominikani ak Ayiti, se pi gwo foure men pran Lil Dayiti sibi apre Kristòf Kolon nan lane 1492.

Nan lane 1934, enperyalis meriken fè sanblan li renmèt pèp ayisyen desten li apre anpli rezistans li te jwenn. Okipan yo te si tèlman awogan, yo te si tèlman manifeste prejije yo san okenn konsiderasyon, menm anpol moun nan klas ak kouch sosyal ki te rele yo te montre yo bouke ak yo.

Men si yo ale depi 1934, pou ki sa nou di se 100 lane okipasyon nap make ?

Anvan meriken yo ale, yo te mete : yon lame sou pye pou kontwole mas yo, kraze tout mobilizasyon yo ; yon klas politik restavèk pou anpeche mas yo rive nan pouvwa ak yon demokrasi patisipatif ; epi oligachi a ki la pou achte nan men yo byen chè, vann pwodwi ti peyizan yo pou anyen paske se enperyalis ki fikse pri ni lè yap vann nou, nil lè yap achte nan men nou. Se menm oligachi sa ki sèvi yo entèmedyè tou pou tòde fòs kouray travayè yo nan faktori ak tout lòt kote yo lage sèn yo pou souse richès anlè ak anba tè peyi a. Lè yo retounen ak ansyen prezidan Aristid nan lane 1994 ak lè yo mache vin pran li 10 lane apre, se pa 2 nouvo okipasyon. Se menm premye a k ap konitinye dapre jan konjonkti nasyonal la ak entènasyonal la ye jounen jodi a. Peyi a ap peye jouskonn ya move konsekans anvayisman sa a. Pami yo, nou pran 6 ki parèt nou trèzenpòtan :

a) Dominasyon ak penetrasyon ekonomik ak kontwòl yo genyen sou ekonomi peyi a. Menm goud nou an, yon senbòl souverènte peyi a, te mare ak dola nan to 5 goud pou yon dola. Jounen jodi a, menm lè pri yon machandiz make an goud, se yon blòf paske pri tout bon an, se an dola li ye.

b) Dominasyon politik. Si Datiknav, se premye prezidan yo te domestike, bagay la pa chanje anpil ak tout lòt ki vini apre yo. W ka jwenn kèk ti rezistans lè enterè pou konn ya yo menase, men se dife bab mayi. Jan anbasadè Pamela Wite ap foure bouch nan politik peyi a, se yon egzanp klè dominasyon politik sa a.

c) Mizè a rantre epi chita pi plis nan peyi a sitou nan milye peyizan an. Apre nouvo chef peyi a retire atik 5 ki te la depi konstitisyon Desalin ki te anpeche etranje posede byen imèb tankou tè nan peyi, yo te chase peyizan yo. Nan ane 1930, 7 konpayi ameriken te posede 20.000 ekta. Menm sitiyasyon ap kontinye sou pouvwa tèt kale a . Tankou nan Nòdès, yo chase peyizan yo sou plizyè milye kawo tè pou fè zòn franch pou plante bannann pou voye vann Etazini.

d) Vag migrasyon ak emigrasyon te kòmamnse apati 1915. Se konsekans lamenm dappiyan yo te fè sou tè ti Peyizan yo. Se pa bann ak pakèt yo te rantre nan vil yo ou byen al koupe kann toujou nan jaden meriken Kiba ak Sendomeng. Se kouri lapli, tonbe nan basen.

e) Dominasyon militè. Peyizan ki menm lè yo tap goumen nan enterè gran don yo, ak esperyans yo te ka rive nan yon otonomi kote yo goumen pou pwòp enterè pa yo. Kako ak Chalmay Peral yo montre chemen sa a te posib. Okipan yo te dezame yo, epi mete kanpe lame pa li li te rele ‘’ jandamri Dayiti ‘’nan lane 1916. Menm lè lame a te chanje non kote li te vini nan lane 1928 ‘’Gad Dayiti’’, 1947 ‘’Ame Dayiti’’ epi sou Franswa Divalye nan lane 1958, ‘’Fòs ame Dayiti’’, mak fabrik la pa te janm chanje. Jodi a nou wè mete lapolis nan plas lame pa chanje mak fabrik kraze zo malere ak toufe tout mobilizsyon popilè. MINISTA, se bra ame enperyalis la ak klas dominant yo pou soutni lapolis la lè li manke fòs.

Rasanbleman Sosyalis pou yon Inisyativ Nasyonal Tout nèf (RASIN) kan Pèp La pre pou li mete ansanm ak tout kan pwogresis. Se pa sèlman pou make 100 lane depi nou anba bòt etranje, men tou pou fè yon feso pou peyi a reprann dwa gran moun li. Listwa inivèsèl montre li pa fasil pou yon peyi restavèk rive rezoud vre pwoblèm mas pèp li.

Oktòb 2014.

Marc-Arthur Fils-Aimé.
Sekretè Jeneral RASIN Kan Pèp la.

Voir aussi:

  • Bilten Janvye-Mas 2012
  • Site conçu et réalisé par AtelierWeb du Groupe Medialternatif
    © Tous droits reservés - Mars 2012

    Enstitisyon patnè SAKS
    REFRAKA, PAJ, ICKL, PAPDA, POHDH, ITECA, SOFA

    Enstitisyon ki apiye SAKS
    Broederlijk- DelenWacc, Développement et Paix, IMS, UNESCO, AJWS, Entraide et Fraternité

    SAKS se  manm AMARC ak WACC.

    Ang ri Richard Jules al riyèl Levasseur # 21 A- Delmas 75
    Pòtoprens Ayiti W.I.- Bwat Postal 15639 - Petyonvil
    Telefòn : (509) 2945-64 22 / 3170-6422 - Imèl: saks@saks-haiti.org